Konu: Zonguldak ve Batı Karadeniz Giyim - Kuşamında Efecilik Olduğunu Biliyormuydunuz?

[debrelimehmet]

Batı Karadeniz
Karabük ve Zonguldak kent merkezinden farklı olarak Bartın, Safranbolu ve Devrek köyleri efe ve yaren sohbetlerinin yakın zamana dek yapıldığı, düğün ve kına geceleri genellikle bağlama eşliğinde türkü ve manilerin söylendiği yerlerdir. Bu ilçelerde geleneksel yerleşim birimleri varlığını sürdürürken, geleneksel giyim-kuşam ve halk oyunlarında kurumlaşmış bir sürekliliğe sahiptir. Geleneksel erkek ve kadın kıyafetleri hemen hemen tümüyle kaybolmuş olup ancak folklor ekiplerince yaşatılmaktadır. Kadınlar, keten ya da pamuklu iç çamaşırı üzerine entari ve “kapale” adı verilen yelek giymekte, başlarına fes üzerine bağlanmış sarı-yeşil “çatkı” veya “atça” denilen etrafı pullu başörtüleri sarmaktadır. Erkekler, altlarına keten bezinden potur veya zipka, üstlerine yakasız işlik mintan üzerine körüklü yelek ve aba ceket giymekte, başlarına seymenlere özgü poşu sarılı fes veya keçe külah takmaktadır.


Başta Samsun olmak üzere Batı Karadeniz illeri başta Yunanistan ve Kafkasya olma üzere 19. Yüzyıldan itibaren farklı giyim kuşam kültürüne sahip önemli miktarda göçmen nüfusu kabul etmişse de yazının konusu gereği Batı ile Doğu’suna ait kültürel ögelerin harmanlandığı Samsun geleneksel yerli giyimini açıklamak yeterli olacaktır.

Erkekler, üstlerine genellikle ev tezgahlarında dokunmuş düz ya da ince çizgili keten gömlek
[1] , üzerine sahil kesiminde çuha ya da kadifeden iç kesimlerde yünden fermene

[2] denilen dört cepli kolsuz ve yuvarlak yakalı yelek en üste kalın şayaktan, yakasız yandan cepli siyah aba ceket giymekteydi. Altlarına paça ve ya tuman da denilen iç donu üzerine potur adı verilen siyah veya kahverengi şayaktan beli uçkurlu, ağ kısmı bol, diz ile ayak bileği arası daralan zipka benzeri bir şalavar çeşidi giyilmektedir. Bele mevsimine göre pamuklu, yünlü ya da pamuklu-yünlü karışık kumaştan beyaz veya krem rengi kuşak sarılmakta

[3] , kuşak içerisinde para, tütün, kav ve çakmak keseleri, enfiye kutusu, saat ve anahtar taşınmaktaydı. Başlık olarak Trabzon civarının standardı olan kukulaya Samsun ve civarından nadiren rastlanmakta kişinin meslek ve sosyal statüsüne göre kavuk, sarık, külah, takke, derviş tacı gibi çeşitler giyilmekteyse de özellikle Samsun yöresinde fes üzerine çiçekli ve işlemeli dolak doladıkları görülmektedir. Sarısakal, Samsunlu genç erkeklerin nişanlı ya da yavuklularının verdikleri işlemeleri feslerine taktıklarını bildirmişse de çiçeklerle süslü başlıkları anımsatan bu gelenek bir tesadüf olmayıp köklerini antik çağa Dionisos kültürüne dek inen efe

[4] ve zeybek giyimiyle ilişkili olmalıdır.

Kadınlar, altlarına pamuklu dokumadan üst kısmı beyaz diz ile ayak bileği arasındaki bölümü kir göstermesin diye renkli dokunmuş bel kısmı uçkurlu paçaları bağcıklı ya da lastikli iç donu onun da üzerine çeşitli renklerde bel ile göğüs arasında top formunda düğmeleri bulunan keten veya saten üç etek giymektedir. Evde giyilen iç eteğin ev işleri görerken sorun olmasın diye ön kısmı kısa dışarıda giyilenin ise uzun olup, genellikle dışarı çıkılırken üzerine çarşaf veya ferace giyilmekteydi. Evde üç etek üzerine üç etek ile aynı boyda pamuklu veya ketenden

beyaz önlük giyilmekte ve bir bel bağı (kolon) ile bele bağlanmaktaydı. Üç etek üzerine çoğunlukla aynı renk ve desende astarı zıt renkli, uzun kollu bir cepken veya yelek de giyilmekteydi. Başlarını çember ile artan kadınlar, boyunlarına aksesuar olarak boyunlarına ipek kaytana dizilmiş ve “gerdan altını” adı verilen bir dizi altın asmakta, başlarına ise kırmızı çuhadan fes giymekteydi. Orta Karadeniz’de kadınlar Doğu Karadeniz’den faklı olarak çoğunlukla patlıcan moru renginde yan tarafında işleme ve metal pullar bulunan şalvar da giymekteydi.

Kaynakça

*Gürcan, Hikmet. Samsun Folkloru. Samsun Araştırmaları. Anadolu Folklor Vakfı Samsun Grubu Kültür Yayınl arı: 3. Samsun, 2007
*Koçu, Ekrem Reşad. Türk Giyim Kuşam ve Süslenme Sözlüğü. Sümerbank Kültür Yayınları, İstanbul, 1969
*Öztürk, Özhan. Folklor ve Mitoloji Sözlüğü. Phoenix Yayınevi. 2009, Ankara
*Öztürk, Özhan. Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. 2 Cilt. Heyamola Yayınları. İstanbul, 2005.
* Sarısakal, Baki. Bir Kentin tarihi: Samsun. Samsun Araştırmaları-2. Samsun Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. Samsun, 2005
* Tavukçuoğlu , Hakan Şeker. Her Yönüyle Güneysu Rize. Güneysu Sosyal Dayanışma ve Kültür Derneği Yayınları. İstanbul, 1996
*Yurt Ansiklopedisi. Anadolu Yayıncılık. İstanbul, 1981
*Yüksel Yağan Şahin, Türk El Dokumacılığı. İstanbul, 1978


[1]
Cumhuriyet döneminde ev dokuması ketenin yerini Sümerbank’ın diril denilen dokumasından dikilmiş gömlekler almıştır
2]
Yunanca fermene “yelek”
[3]
Maddi durumu iyi olanlar Horasan ya da Trablus kuşakları da sarmaktaydı.
[4]
Antik Yunan’da ephebos  başlangıçta ergenlik çağına girmişr erkek anlamında kullanılırken, MÖ 335’den itibaren 2 yıllık zorunlu askeri eğitim alıp, kılıç ve kalkan taşıma hakkı kazanıp askerlik yemini eden gençlerin resmi ünvanına dönüşmüş olup, Batı Anadolu’da yiğitlere takılan “efe” teriminin kaynağıdır.
[5]
Ordu’da bu sallantılara şak-şak adı verilir.<o:p></o:p>
[6]
Trabzon ve batısında bele sarılan dolaylığa “peştamal” başa sarılan örtüye “Keşan” adı verilmekteyken Rize’de peştamal bele sarılan örtüye “çeşan” ise bel veya başa sarılana denilmekteydi.
[7]
Şalpazarı’nda Rumca olan isparel yerine Türkçe “yarlık” kelimesi kullanılmaktadır